©2018 Учебные документы
Рады что Вы стали частью нашего образовательного сообщества.

OPERA VƏ  BALET TEATRINDA - Dərslik Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin 1 noyabr 2004-cü il tarixli 816...


OPERA VƏ  BALET TEATRINDA  



DİRİJORLUQ SƏNƏTİ 

 

İlk milli operamız "Leyli və  Məcnun" (Üzeyir bəy Hacıbəyov) 12 yanvar 1908-ci ildə 



tamaşaya qoyulanda əsəri müşayiət edən yığcam heyətli orkestrə dirijorluğu nasir-dramaturq, teatr 

xadimi Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev edib. Sonraki illərdə rejissor pultunda Üzeyir bəy Hacıbəyov, 

Müslüm bəy Maqomayev, David Slavinski durublar. Ayrı-ayrı truppaların qastrol səfərlərində opera 

və operettalara dirijorluğu truppanın musiqi sənətində səriştəli aktyorları öz üzərlərinə götürüblər. 

Opera və Balet Teatrı dövlət təsisatında olandan sonra milli dirijorlarımızın yetişməsi 

sahəsində  səmərəli işlər aparılıb. Beləliklə  də, adları teatr tariximizə yazılmış  sənətkarlar  şöhrətli 

yaradıcılıq yolu keçiblər. 

 

 



*  *  * 

 



ƏFRASİYAB BƏDƏLBƏYLİ (19.4.1907-6.1.1976)         

 

Tanınmış maarifpərvər Bədəl bəyin ailəsində 19 aprel 1907-ci ildə Bakıda doğulub.  Əslən 



Şuşalı olan, Üzeyir bəyin qohumu Bədəl bəy Bakıda milli məktəb açan ilk müəllimlərdəndir və həm 

də dram və opera tamaşalarında iştirak edib. Məcnunun ("Leyli və Məcnun", Üzeyir bəy Hacıbəyov) 

partiyasını ifa edib. Əmisi aktyor və pedaqoq, milli operamızda qadın rollarının məşhur ifaçısı 

Əhməd Ağdamski idi. Kiçik qardaşı Şəmsi Bədəlbəyli rejissor olub. 

Azərbaycanın ilk milli baletinin müəllifi, şöhrətli dirijor, musiqişünas, pedaqoq, tədqiqatçı və 

librettolar müəllifi  Əfrasiyab Bədəlbəyli uşaqlıqda gözəl tar çalıb. Azərbaycan Dövlət 

Universitetində təhsil ala-ala Dövlət Dram Teatrında işləyib. Burada dramaturq Cəfər Cabbarlı ilə 

dostlaşıb və onun premyerası 16 fevral 1928-ci ildə göstərilən "Od gəlini" faciəsinin tamaşasına ilk 

dəfə musiqi bəstələyib. Üzeyir bəyin təşəbbüsü ilə 1929-cu ildə Opera və Balet Teatrında ilk dəfə 

pult arxasma qalxaraq "Əsli və  Kərəm" operasına dirijorluq edib. 1930-cu ildə universiteti bitirən 

Bədəlbəyli 1938-ci ildə Peterburq konservatoriyasının nəzdində musiqi məktəbini də qur-tarıb. 

Azərbaycan Respublikasının xalq artisti fəxri adı ilə təltif olunub (23 fevral 1940). 



1930-cu ildən ömrünün sonunadək müəyyən fasilələrlə Opera və Balet Teatrında dirijor və 

baş dirijor işləyib. Teatrda Üzeyir bəy Hacıbəyovun "Arşın mal alan" operettasma, "Leyli və 

Məcnun", "Əsli və Kərəm", Müslüm bəy Maqomayevin "Şah İsmayıl", Zülfüqar bəy Hacıbəyovun 

"Aşıq Qərib", Fikrət Əmirovun "Sevil", Cüzeppe Verdinin "Aida", "Riqoletto", Cakomo Puççininin 

"Toska" operalarına, özünün "Qız qalası", Boris Zeydmanın "Qızıl açar", "Maskarad", Reynqold 

Qlierin "Qırmızı lalə", Pyotr Çaykovskinin "Sonalar gölü", "Şelkunçik", Rikardo Driqonun 

"Arlekinado",  İqor Morozovun "Doktor Aybolit" baletlərinə, Boris Asafyevin "Bağçasaray 

fəvvarəsi" xoreoqrafik poemasına dirijorluq edib. 

Bədəlbəyli 6 yanvar 1976-cı ildə Bakıda vəfat edib. 

 

 



 

 ƏŞRƏF HƏSƏNOV (24.1.1909-9.8.1983

 

24 yanvar 1909-cu ildə  Şəkidə doğulub. ADK-nın orkestr (1932) və Moskva Dövlət 



Konservatoriyasının dirijorluq (1938) siniflərini bitirib. İlk ali təhsilli peşəkar dirijorlardan olan 

Əşrəf Həsən oğlu Abbasov 1932-1979-cu illərdə ADOBT-də dirijor işləyib. 

1949-1962-ci illərdə ADK-nın opera hazırlığı sinifinə rəhbərlik edib. 

Azərbaycan Respublikasının əməkdar incəsənət xadimi (23 fevral 1940) və xalq artisti (10 

iyun 1959) fəxri adları ilə təltif olunub. 

ADOBT-də Üzeyir bəy Hacıbəyovun "Koroğlu", "Leyli və Məcnun", Müslüm Maqomayevin 

"Şah İsmayıl", Reynqold Qilierin "Şahsənəm", Mixail Qlinkanın "İvan Susanin", Cüzeppe Verdinin 

"Traviata", "Aida", "Riqoletto", Nikolay Rimski-Korsakovun, "Çar gəlini" və "Qar qız", Jorj 

Bizenin "Karmen", Rucero Leonkovallonun "Məzhəkəçilər", Sergey Raxmaninovun "Aleko", 

Aleksandr Darqomıjskinin "Su pərisi", Pyotr Çaykovskinin "Yevgeni Onegin", "İolanta" 

operalarına, "Motsart və Salyeri", "Şəhrizad",  İqor Marozovun "Doktor Aybolit" baletlərinə 

dirijorluq edib. 

Əşrəf  Həsənov 9 avqust 1983-cü ildə Bakida vəfat edib. 

 

 



NİYAZİ (20.8.1912 -2.8.1984) 

 

Görkəmli bəstəkar Zülfüqar bəy Hacıbəyovun oğludur. Soyadı Hacıbəyov-Tağızadədir. 20 



avqust 1912-ci ildə Tiflisdə anadan olub. 1926-1931-ci illərdə Qinsinlər adına Moskva Musiqi 

Məktəbində  və Leninqrad Mərkəzi Musiqi Məktəbində oxuyub. 1933-1934-cü illərdə ADK-nın 

aspiranturasında təhsilini davam etdirib. Azərbaycan Dövlət Simfonik Orkestrinin yaradıcılarından 

biridir və 1938-ci ildən bu kollektivin bədii rəhbəri və baş dirijoru olub. 

Azərbaycan Respublikasının  əməkdar incəsənət xadimi (23 fevral 1940), xalq artisti (30 

aprel 1955) və SSRİ xalq artisti (9 iyun 1959) fəxri adları ilə təltif olunub. 

Stalin mükafatı (1951 və 1952), Üzeyir bəy Hacıbəyov adına Respublika Dövlət (1972), 

Beynəlxalq Cəvahirləl Nehru (1975) mükafatları laureatıdır. Sosialist Əməyi Qəhrəmanıdır (1982). 

1961-ci ildə Leninqrad Böyük Opera və Balet Teatrında baş rejissor olub. Burada Arif 

Məlikovun "Məhəbbət  əfsanəsi" baletinin tamaşaya hazırlanmasında iştirak edib. Pyotr 

Çaykovskinin "Yatmış gözəl", Sergey Prokofyevin "Daş çiçək" baletlərinə dirijorluq edib. Həmin 

əsərləri "Qrand-Opera" (Paris) və "Kovent-Qarden" (London) teatrlarında səsləndirib. Ankara 

Dövlət Opera və Balet Teatrında oynanılan Pyotr Çaykovskinin "Qaratoxmaq qadın", "Yevgeni 

Onegin", Cüzeppe Verdinin "Aida", İstanbul opera teatrında göstərilən Adnan Sayqunun "Koroğlu" 

operalarının dirijor pultunu Niyazi tutub. 

Niyazinin yaradıcılığının böyük bir dövrü ADOBT ilə bağlıdır. O, bu kollektivdə dirjior 

(1934-1948 və 1951 -1952-ci illərdə), direktor, bədii rəhbər və baş dirijor (1958 -1959 və 1961-

1965-ci illər) işləyib. Dahi sənətkarın dirijorluğunda Üzeyir bəy Hacıbəyovun "Koroğlu", "Leyli və 

Məcnun", Fikrət  Əmirovun "Sevil", Qara Qarayev və Cövdət Hacıyevin "Vətən", Müslüm 

Maqomayevin "Nərgiz", Vasif Adıgözəlovun "Ölülər", Cakomo Puççininin "Bohema", Jorj Bizenin 

"Karmen", Bedrjix Sınetananın "Satılmış gəlin", Pyotr Çaykovskinin "Qaratoxmaq qadın" operaları, 

Qara Qarayevin "Yeddi gözəl", "İldırımlı yollarla", Soltan Hacıbəyovun "Gülşən", Arif Məlikovun 

"Məhəbbət əfsanəsi", Nikolay Rimski-Korsakovun "Şəhrizad" baletləri oynanılıb. 

Həm də  bəstəkarlıqla məşğul olan Niyazinin "Xosrov və  Şirin" (1942) operası  və "Çitra" 

(1974) baleti ADOBT-də tamaşaya hazırlanıb. 

Niyazi 2 avqust 1984-cü ildə Bakıda vəfat edib. Məzarı Fəxri xiyabandadır. 

 

*  *  * 



 

Kamal Abdullayev (18.1.1927-5.12.1997). Bakıda doğulub

 ADK-nı (1948) və Moskva 

Dövlət konservatoriyasını (1952) bitirib. ADOBT-də dirijor (1952) və baş dirijor (1953 -1959) 

işləyib. Sonralar Donetsk OBT-da, Moskva Musiqili Teatrında baş dirijor Kürsüsünü tutub. 

Azərbaycanın xalq artis-ti fəxri adına layiq görülüb (1967). Kamal Cahanbəxş  oğlu Abdullayev 

ADOBT-də "Yevgeni Onegin", "Əsli və  Kərəm", "Leyli və  Məcnun" operalarına, "Yeddi gözəl", 

"Gülşən" baletlərinə dirijorluq edib. 



Kazım  Əliverdibəyov (27 noyabr 1934). Bakıda doğulub.

 ADK-da xor dirijorluğu 

ixtisasma yiyələnib (1959). ADOBT-də 1961-ci ildən dirijor işləyib. Azərbaycanın  əməkdar 

incəsənət xadimi (1978) fəxri adına layiq görülüb. Konservatoriyada pedaqoji fəaliyyət göstərib və 

oranın professoru (1991) olub. 

Kazım Ağalar oğlu  Əliverdibəyov "Arşın mal alan", "Məşədi  İbad" operettalarına, 

"Koroğlu", "Leyli və  Məcnun", "Əsli və  Kərəm" (Üzeyir bəy Hacıbəyov), "Solğun çiçəklər" 

(Süleyman  Ələsgərov), "Cırtdan" (Nazim Əliverdibəyov), "Monastırda nikah" (Sergey 

Raxmaninov), "Çio Çio San" (Cakomo Puççini), "Sevgi şərbəti" (Qaetano Donisetti) operalarına, 

"Don kixot" (Lüdviq Minkus), "Zoluşka" (Sergey Prokofyev), "Xanım və xuliqan" (Dmitri 

Şostakoviç), "Jizel" (Adolf Adan), "Doktor Aybolit" (İqor Morozov), "Xəzər fatehləri" (Fikrət 

Əmirov), "Xəzər balladası" (Tofiq Bakıxanov) baletlərinə dirijorluq edib. 

Rauf Abdullayev (29 ontyabr 1937).

 ADK-nı (1959) və Moskva Dövlət konservatoriyasını 

(1965) bitirib. ADOBT-də dirijor (1965-1968) və baş dirijor (1968-1988) kimi fəaliyyət göstərib. 

Azərbaycan Dövlət Simfonik Omestrinin bədii rəhbəri və baş dirijoru olub. Ankara Dövlət Opera və 

Balet Teatrında baş rejissor vəzifəsində çalışıb (1990-1995). Azərbaycan dövlət mükafatı laureatıdır 

(1988), respublikanın xalq artistidir (1992) və ADK-nın professorudur (1982). 

Rauf Cahanbəxş  oğlu Abdullayev ADOBT-də "Koroğlu" (Uzeyir bəy Hacıbəyov), "Şah 

İsmayıl" (Müslüm Maqomayev), Aldanmış ulduzlar" (Məmməd Quliyev), "Söyüdlər ağlamaz" 

(Əfrasiyab Bədəlbəyli), "Aygün" (Zakir Bağırov), "Nikbin faciə" (Aleksandr Xolminov) 

operalarının, "Gülşən" (Soltan Hacıbəyov), "Leyli və  Məcnun" (Qara Qarayev), "Kaleydoskop" 

(Fərəc Qarayev), "Babək" (Aqşin  Əlizadə), "Humay" (Nəriman Məmmədov) baletlərinin 

tamaşalarına dirijorluq edib. 

 

*  *  * 



 

Opera və Balet Teatrında 1925-1950-ci illər arasında dirijorlardan Müslüm Maqomayev, 

Vladimir Traximoviç, Aleksandr Alevladov, A.Korzovski, V.Piradov, A.Lyudmilin, K.Braueç, 

A.Klibson,  İ.Ratner, 1950-2005-ci illər arasında  Əhəd  İsrafilzadə, Henri Risman, Ramiz 

Məlikaslanov, Soltan Hacıbəyov, Nazim Rzayev, Tale Qəniyev çalışıblar. Onlar opera və balet 

tamaşalarına dirijorluq etməklə bu sənətin inkişafında öz əməklərini sərf etmişlər. Adları  çəkilən 

sənətkarların bəziləri teatrda uzun illər və bir qismi qısa müddətlərdə işləyiblər. 

Hazırda teatrın baş dirijoru əməkdar artist (2000) Cavanşir Cəfərovdur. 

 

 



MİLLİ  OPERETTA  



JANRININ TƏŞƏKKÜLÜ 

 

Uzeyir Hacıbəyov ilk milli Azərbaycan operası "Leyli və Məcnun"u bəstələyəndən sonra (ilk 



tamaşa 12 yanvar 1908-ci ildə göstərilib) "Şeyx Sənan" operasını hasilə  gətirib. Dahi bəstəkar iki 

operanın ardınca 1909-cu ildə "Ər və arvad" operettasını tamamlayıb. Martın axırlarında təzə janrlı 

əsərini "Nicat" mədəni-maarif cəmiyyətinin teatr və  ədəbiyyat komissiyasına verib. "Ər və arvad" 

bəyənilib götürülsə də, onun tamaşaya hazırlanması bir ildən çox çəkib. 

"Ər və arvad" operettasını tamaşaya Hüseyn Ərəblinski hazırlayıb. Üzeyir bəyin benefisinə 

tamaşaya qoyulan "Ər və arvad" ilk dəfə 1910-cu il mayın 24-də Bakıda Nikitin qardaşlarının sirk 

binasının ("Nikitin teatrı"da deyilir) səhnəsində göstərilib. Tamaşanın dirijoru Üzeyir bəy özü idi. 

Rolları Hüseynqulu Sarabski (Mərcan bəy),  Əhməd Ağdamski (Minnət xanım), Məmmədhənifə 

Terequlov (Səfi), Kərimov (Gülpəri), Mirzağa  Əliyev (Kərbəlayı Qubad), kələntərov (Yetər), 

Rüstəm Kazımov (Rüstəm), Cəlal Paşayev (Heydər), Nəzərov (Nəcəf), Quliyev (Hüseyn) ifa 

ediblər. Tamaşanın bədii rəhbəri Əbülfət Vəli (Vəliyev) idi. 

Üzeyir bəyin "Ər və arvad" tamaşası ilə Azərbaycanda yeni janrın-operetta janrının və yeni 

bir teatrın - Musiqili komediya Teatrının bünövrəsi qoyulub. Beləliklə, Azərbaycan Dövlət Musiqili 

Komediya Teatrının tarixi 24 may 1910-cu ildən başlayır. 

Üzeyir bəy Hacıbəyov ikinci operettası "O olmasın, bu olsun"u 1910-cu ildə yazıb.  Əsər 

daha çox "Məşədi İbad" adı ilə tanınır. "Məşədi İbad"ın premyerası 25 aprel 1911-ci ildə Mayılov 

teatrının (indiki opera teatrı) binasında oynanılıb. Tamaşanın quruluşçu rejissoru Hüseynqulu 

Sarabski həmçinin Sərvərin partiyasını oxuyub. O, uzun illər bu rolun ən gözəl ifaçısı olmuşdur. 

Digər rolları "Nicat"ın aktyorları Mirzağa  Əliyev (Məşədi  İbad),  Əhməd Ağdamski (Gülnaz), 

Məmmədhənifə Terequlov (Həsən bəy),  Ələkbər Hüseynzadə (Hambal. Sonralar bu rolu Əhməd 

Anatollu oynayıb) ifa ediblər. "Məşədi  İbad"  əvvəlcə üç pərdədən ibarət olub. Bəstəkar hamam 

səhnəsini əsərə 1915-ci ildə əlavə edib. Üzeyir bəy Hacıbəyov bəstələdiyi operettaların üçünün də 

librettosunu özü yazıb. 

Dahi Üzeyir bəyin böyük qardaşı Zülfüqar Hacıbəyov üç operetta yazıb və musiqisini də özü 

bəstələyib. O, "Əlli yaşında cavan"ı 1909-cu ildə, "Varlı"nı  və "Evliykən subay"ı 1911-ci ildə 

tamamlayıb. "Varlı" operettası əsasən "On bir yaşlı arvad", bəzən də "On bir yaşlı gəlin" adları ilə 

oynanıb. Bəstəkar "Evliykən subay"ı Naxçıvanda yazıb və 1912-ci ildə oynanılmasına icazə 

verilməsi üçün operettanın  əl yazısını Tiflisə göndərib. Təxminən bir il sonra əsərin Qafqazda 

səhnəyə qoyulmasma icazə verilib. "On bir yaşlı arvad" operettasının ilk tamaşası 26 may 1911-ci 

ildə Tiflis Zadəgan (Dvoryan) teatrının binasında Azərbaycanlı  səhnə  həvəskarları  tərəfindən 

hazırlanıb. Bakıda isə həmin əsər birinci dəfə 2 may 1914-cü ildə Tağıyev teatrının binasında "Səfa" 

mədəni-maarif cəmiyyətinin teatr truppası tərəfindən göstərilib. 

Zülfüqar bəyin "Əlli yaşında cavan" operettası ilk dəfə Tiflisdə Zadəgan teatrında, 1911-ci il 

avqustun 10-da göstəri-lib. Bu tamaşa da uğurla keçib. Zülfüqar bəy elə Tiflisdəcə bir truppa 

yaradıb və onlar İrəvana, Naxçıvana, Culfaya, oradan isə İrana qastrol səfərinə çıxıblar. Repertuarda 

"Məşədi İbad", "Əlli yaşında cavan", "On bir yaşlı arvad" operettaları olub. Qastrol üçün Bakıdan 

aktyor Mirzağa Əliyev dəvət edilib. Tamaşalarda onun əsas yöndaşı Göyərçin xanım idi. 

"Əlli yaşında cavan" operettası 1912-ci il aprelin 27-də Bakıda, Nikitin qardaşlarının teatr-

sirkində tamaşaya qoyulub. Əsərin musiqisini nota Üzeyir bəy Hacıbəyov salmışdı və bu tamaşanın 

dirijorluğunu da o etmişdi. Zülfüqar Hacıbəyovun "Evliykən subay" (11 fevral 1913) və  "Əlli 



yaşında cavan" (3 mart 1914) operettaları Hacıağa Abbasovun və bəstəkarın özünün rejissorluğu ilə 

Bakıda "Səfa" truppası  tərəfindən də oynanılıb. Kəblə Hacı rolu ("Evliykən subay") Hacıağa 

Abbasovun ən yaxşı rollarındandır. Bu aktyor həmin dövrdə tənqid və tamaşaçılardan "Komikbuf" 

qiymətini alıb. 

"Nicat" cəmiyyəti 1912-ci il sentyabrın 15-də özünün teatr truppasının siyahısını və repertuar 

planını  təsdiqləyib.  İmran Qasımovun sədrliyi ilə keçən iclasın qərarına  əsasən sentyabrın 31-də 

aktyorlarla 1 oktyabr 1912-ci ildən, 1 iyun 1913-cü ilə  qədər müqavilə bağlanıb. Truppaya 

Hüseynbala (Hüseyn) Ərəblinski, Hüseynqulu Sarabski, Mirmahmud Kazımovski, Hacıağa 

Abbasov, Rüstəm Kazımov,  Əhməd Məlikov (Qəmərli),  Əliş Haqverdiyev, Nurməhəmməd 

Məhəmmədov, Məmmədrəhim Abbasov, Ağadadaş  Həsənov, Cəlil bəy Bağdadbəyov, Xəlil 

Hüseynov,  Əbülhəsən Anaplı, Məmmədbağır  Əlinski,  Əliislam Dadaşov (Əli  İslam)  Ələkbər 

Hüseynzadə, Məmmədhənifə Terequlov və Mirzə Muxtar Məmmədov və sairə aktyorlar daxil 

olublar. Təsdiqlənmiş repertuar planında çoxlu dram və opera əsərləri ilə  bərabər, "Məşədi  İbad", 

"Ər və arvad", "Evliykən subay", "Əlli yaşında cavan", Mirmahmud Kazımovskinin "Vurhavur" 

operettaları da vardı. Ancaq "Nicat"ın rəhbərliyi Moskvada təhsildə olan Üzeyir bəylə bağlanmış 

müqavilənin hüquqi tərəflərini pozmuşdu. 

Müslüm bəy Maqomayev 1912-ci ildən opera və operetta tamaşalarında fəal  şəkildə 

dirijorluq etməyə başlayıb. O, Üzeyir bəylə bacanaq və dost idi. Məmmədhənifə Terequlov isə 

onların qaynı idi. Müslüm bəyin bacarıq və qabiliyyəti tezliklə səhnə fədailəri arasında ona xüsusi 

rəğbət qazandırıb. 

Üzeyir bəy Hacıbəyov 1911-ci ildə əvvəl Moskvaya və sonra Peterburq şəhərinə ali musiqi 

təhsili almağa gedib. Orada "Arşın mal alan" operettasını tamamlayıb və əsəri Bakıya, Hüseynqulu 

Sarabskiyə göndərib. Tezliklə dünya şöhrəti qazanan bu əsər Bakıda ilk dəfə 25 oktyabr 1913-cü 

ildə Tağıyev teatrının binasında oynanılıb. Tamaşaya dirijorluğu Müslüm Maqomayev edib. 

Premyera tamaşasında rollar belə bölünmüşdü:  Əsgər - Hüseynqulu Sarabski, Gülçöhrə - Əhməd 

Ağdamski, Soltan bəy - Ələkbər Hüseynzadə, Vəli - Xəlil Hüseynov, Telli - Şura Olenskaya, Asya - 

Yeva Olenskaya, Süleyman-Məmmədhənifə Terequlov, Cahan xala -Gülsabah... 

Tamaşanı "Nicat" cəmiyyətinin teatr truppası ilə rejissor-aktyor Hüseynqulu Sarabski 

hazırlamışdı. "Arşın mal alan" tamaşası o dövr üçün görünməmiş  uğur qazanıb. Üzeyir bəy 

Hacıbəyov özü Peterburqda olduğu üçün bunları görməyib. 

"Arşın mal alan", həm də "Məşədi  İbad" operettaları 1913 - 1920-ci illərdə Tiflisdəki, 

İrəvandakı, Təbrizdəki Aşqabaddakı Azərbaycan teatr həvəskarları  tərəfindən dəfələrlə tamaşaya 

qoyulub. Üzeyir bəy Hacıbəyovun operettaları bu illərdə İranda, Türkiyədə, Volqaboyu şəhərlərdə, 

Orta Asiyada geniş şöhrət qazanıb. 

Bakıda 1914-cü ildən başlayaraq iki musiqili teatr truppası fəaliyyət göstərib. Biri "Operetta 

truppası" adlanıb və  rəhbəri də Zülfüqar bəy Hacıbəyov olub. Onlar əsasən Zülfüqar bəyin 

"Evliykən subay", "Əlli yaşında cavan", hərdən "On iki yaşında gəlin" operettalarını, aktyor və 

rejissor Mirmahmud Kazımovskinin "Vurhavur" musiqili komediyasını göstərirdilər. "Vurhavur"un 

musiqisini işləyən və tamaşanın dirijoru David Slavinski olub. Vodevil xarakterli əsərin ilk tamaşası 

Kazımovskinin öz rejissorluğu ilə Tağıyev teatrında 1915-ci il oktyabrın 15-də oynanılıb. 

Paytaxtda mövcud olan digər musiqili teatr truppası "Müsəlman opera truppası" adlanıb. Bu 

truppa Üzeyir bəyin nəzarətində olsa da, ona rəhbərliyi və baş rejissorluğu Hüseynqulu Sarabski, 

dirijorluğu Müslüm Maqomayev ediblər. "Nicat" cəmiyyəti teatr truppasının opera-operetta bölməsi 

də vardı. 1914-cü ilin yanvar günlərində "Nicat" cəmiyyətinin teatr bölməsində musiqili teatr şöbəsi 

də yaradılıb. Bu addım opera və operetta janrlarının populyarlığından, tamaşaçıların maraq 

dairəsinin genişliyindən irəli gəlmişdi. 

1916-cı ilin yanvarında yığma teatr dəstəsi Mirmahmud Kazımovskinin rejissorluğunda 

Sultan Muradovun "Kəblə Xudu" və Süleyman Səfərovla İsgəndər bəy Məlikovun "Xırdavat alan" 

musiqili komediyalarını oynayıblar. Sözsüz ki, hər iki əsər həm mətncə, həm də musiqi tərtibincə 

Üzeyir bəyin operettalarından qat-qat zəif idi. Ancaq bu tamaşalar operetta janrında milli teatrın 

inkişafı, ona maraq dairəsmin genişlənməsi baxımından müəyyən əhəmiyyət daşıyır. 

1916-cı ilin avqustunda "Zülfüqar bəy və Üzeyir bəy Hacıbəyov qardaşlarının müdiriyyəti" 

truppası yaradılıb. Əvvəl müdiriyyətin (truppanın) adı belə idi: "Hacıbəyov qardaşlarının opera və 

operet dəstəsi". "Dəstə" sözü rus dilli qəzetlərdə "dərnək" ("Krujok") kimi verilmişdi. Az sonra 

dram əsərlərini də oynamağı qərarlaşdıran dəstə özünün afişa və proqramlarında, rəsmi sənədlərində 

"Zülfüqar bəy və Üzeyir bəy qardaşlarının müdiriyyəti" yazmağı üstün tutdu. Qısa  şəkildə isə 

"Müdiriyyət" kimi yazılıb. 

Truppanın ilk operetta tamaşası 1916-cı il sentyabrın 30-da Tağıyev teatrında göstərilən   

"Arşın  mal alan"   əsəri olub. Tamaşaya rejissorluğu Abbasmirzə  Şərifzadə edib və  əsas rolları 

Hüseynqulu Sarabski (Əsgər), Şura (Aleksandra) Olenskaya (Asya), Əhməd Ağdamski (Gülçöhrə), 

Rza Darablı və Əbülhəsən Anaplı (Vəli), Ələkbər Hüseynzadə (Soltan bəy) oynayıblar. 

Opera-operetta truppası 1920 - 1925-ci illərdə (avqust ayına kimi) bugünkü Akademik Milli 

Dram Teatrının nəzdində olub. Kollektivin repertuarında "Arşın mal alan", "Məşədi  İbad", 

"Evliykən subay", "Əlli yaşında cavan" operettaları da xüsusi yer tutub. Truppa 12 dekabr 1921-ci 

ildə Müslüm Maqomayevin "Molla Nəsrəddinin qazanı" musiqili vodevilini ilk dəfə oynayıb. 1925-

ci ilin avqustunda truppa bugünkü Opera və Balet Teatrının nəzdinə keçib. Opera teatrı 1929 -1930-

cu illərin teatr repertuarı planına Müslüm Maqomayevin "Xoruz bəy" operettasını daxil etmişdi. 

Ancaq mətni və partiturası  bəstəkarın arxivində saxlanan əsər tamaşaya qoyulmayıb. Həmçinin 

Məşədi Cəmil Əmirovun "Namuslu qız" operettası plana salmsa da, oynanılmayıb. 

İldən-ilə Azərbaycan milli əsərlərinə geniş yer verməyə çalışan Opera və Balet Teatrı 1931-

ci ilin iyununda Özbəkistanın paytaxtı Daşkəndə qastrola gedəndə "Arşın mal alan" və "Məşədi 

İbad" operettalarını öz repertuarına  əlavə etmişdi. Bir neçə il əvvəl isə teatr "Məşədi  İbad" 

operettasını AMDT-nin rejissoru Əlihüseyn Rzayevin quruluşunda və  Əfrasiyab Bədəlbəylinin 

dirijorluğunda oynamışdı. İlk tamaşalarda rolları Mirzağa Əliyev (Məşədi İbad), Məhəmməd Nuri 

və  Məmmədtağı Bağırov (Rüstəm bəy), Qacar Xurşid, Məhbubə Zeynallı, Qəmər Ağazadə  və 

Həqiqət Rzayeva (Gülnaz), Hüseynağa Hacıbababəyov və Xanlar Haqverdiyev (Sərvər), Hə-qiqət 

Rzayeva və  Məryəm Babayeva (Sənəm), Aslan Tahirov və  Əli Zeynalov (Həsən bəy),  Əhməd 

Anatollu və  Əlövsət Sadıqov (Hambal), Əli Qurbanov, Bağır Cabbarzadə  və Zülfüqar Sarıyev 

(Hamamçı),  Əli Zeynalov və  Məhəmməd Nuri (Qoçu Əsgər), Xanlar Haqverdiyev və Zülfüqar 

Sarryev (Usta Məhərrəm) ifa ediblər. 

Opera teatrının Daşkənddən qastroldan qayıtdıqdan sonra oynadığı "Məşədi  İbad" 

tamaşasının quruluşunu isə Soltan Dadaşov vermişdi. Premyerası 1931-ci ilin noyabrında göstərilən 

tamaşanın rəssamı Kovalenko, ikinci rejissoru Hüseynqulu Sarabski idi. Şirvani operettaya 

lüzumsuz yerə  və heç bir estetik təsir gücü olmayan proloq yazmışdı. Məşədi  İbadın müamiləçisi 

Tula Rəcəb (Lütfəli Abdullayev və Zülfüqar Sarıyev) və Dilmanc (İsmayıl Eloğlu) kimi tiplərin və 

proloq operettaya əlavə edilməsi tamaşaya ciddi ağırlıq gətirmişdi. Rejissor təzə quruluşda Əhməd 

Anatollunu, Nurməhəmməd Məhəmmədovu (Məhəmməd Nuri) və Qəzənfər Məlikov Məşədi İbad 

rolunda Mirzağa  Əliyevə dublyor vermişdi. Sərvərin ariyasını Sarabskidən  əlavə Bülbül, Əlövsət 

Sadıqov və Haşım Kələntərli də oxuyurdular. 

1935 - 1936-cı illərin teatr mövsümündə Hüseynqulu Sarabskinin quruluşunda "Arşın mal 

alan" tamaşası  təzələnib. Rejissor tamaşada müəyyən mizan dəyişikiikləri etmiş, bəzi səhnələri 

təzədən işləmişdi. Rolları Hüseynqulu Sarabski (Əsgər), Sona Mustafayeva və  Səkinə Quliyeva 

(Gülçöhrə), Həqiqət Rzayeva (Telli), Sona Mustafayeva, Məhbubə Paşayeva və  Səkinə Quliyeva 

(Asya), Qulam İsgəndərov (Vəli), Məmmədtağı Bağırov (Süleyman), Münəvvər Kələntərli (Cahan 

xala),  


Z.Hüseyn (Soltan bəy) oynayıblar. 

Opera teatrının baş rejissoru İsmayıl Hidayətzadənin quruluş verdiyi tamaşanın dirijoru Səid 

Rüstəmov və Əhəd İsrafilzadə idi və səhnə əsərinə bədii tərtibatı rəssam Ədhəm Sultanov vermişdi. 

Tamaşa ilk dəfə opera teatrının 30 illik yubileyində, 1938-ci il fevral ayının 27-də göstərilmişdi. 

Üzeyir bəy Hacıbəyovun mətninin və musiqisinin ruhuna uyğun olan "Arşın mal alan" tamaşasında 

Bülbül (Əsgər),  Əhməd Anatollu və Lütfəli Abdullayev (Vəli), Həqiqət Rzayeva (Telli), Əzizə 

Məmmədova (Cahan xala), Ələkbər Hüseynzadə (Soltan bəy), Hüseynağa Hacıbababəyov 

(Süleyman), Sona Mustafayeva (Gülçöhrə), Elmira Axundova (Asya) iştirak edirdilər. 

Musiqili komediya janrı təşəkkül tapandan 1926-cı ilə qədər dramatik aktyorlardan Mirzağa 

Əliyevin Məşədi İbad, Soltan bəy, Kəblə Qubad ("Ər və arvad"), Cahangir Zeynalovun Rüstəm bəy, 

Rza bəy, Hacı Soltan ("Evliykən subay"), Sidqi Ruhullanın Soltan bəy, Möhsün Sənaninin 

Süleyman, Soltan bəy, Əsgər, Rza bəy, Qəmər Topuriyanın Gülçöhrə, Mərziyə Davudovanın Cahan 

xala ("Arşın mal alan"), Pərzad ("Evliykən subay"), Panfiliya Tanailidinin Telli, Əzizə 

Məmmədovanın Cahan xala və  Sənəm, Sona Hacıyevanın Gülçöhrə  və Gülnaz, Rza Darablının 

Soltan bəy, Vəli, Hambal rolları teatrın tarixində müəyyən yer tutur. 

 

 

?


opisanie--granici-6.html

opisanie--modul.html

opisanie-algoritma.html

opisanie-ayurvedicheskih.html

opisanie-cheloveka--.html